Căng thẳng giữa Mỹ và Iran tiếp tục leo thang khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra một loạt yêu cầu mới đối với Tehran, trong đó bao gồm những khoản bồi thường liên quan đến các cuộc xung đột và thương vong trong nhiều thập kỷ qua. Những yêu cầu ngày càng mở rộng đang làm suy giảm kỳ vọng về một thỏa thuận nhanh chóng nhằm khôi phục hoạt động bình thường tại eo biển Hormuz, đồng thời đẩy giá dầu thế giới tăng mạnh.
Theo Bloomberg, động thái mới nhất cho thấy khoảng cách giữa Washington và Tehran vẫn rất lớn, bất chấp những tín hiệu trước đó từ phía Mỹ rằng một thỏa thuận về eo biển Hormuz có thể đang đến gần. Khi cả hai bên tiếp tục đưa ra những điều kiện cứng rắn, khả năng đạt được một thỏa thuận ngắn hạn đang trở nên khó khăn hơn.
Trump mở rộng các yêu cầu đối với Iran
Trong các tuyên bố trên mạng xã hội, ông Trump cho biết Mỹ đang yêu cầu Iran phải bồi thường cho những người thiệt mạng hoặc bị thương trong các vụ bom gài ven đường và những cuộc xung đột mà Tehran bị cáo buộc có liên quan.
Không dừng lại ở đó, các yêu cầu còn bao gồm khoản bồi thường dành cho gia đình những người biểu tình mà ông Trump cho rằng đã bị Iran sát hại trong khoảng 50 năm qua.
Sau đó, phạm vi yêu cầu tiếp tục được mở rộng, bao gồm những thiệt hại liên quan đến Lebanon, Syria, Yemen và Gaza.
Theo cách Washington trình bày, những nội dung này sẽ được đưa vào các cuộc đàm phán trong tương lai với Iran. Tuy nhiên, đây cũng chính là yếu tố khiến triển vọng đạt được thỏa thuận trở nên phức tạp hơn, bởi Tehran gần như chắc chắn sẽ phản đối những điều kiện như vậy.
Nếu các yêu cầu liên quan đến bồi thường được đặt thành điều kiện cốt lõi của một thỏa thuận, cuộc đàm phán sẽ không còn chỉ xoay quanh vấn đề kiểm soát hoặc mở lại tuyến hàng hải chiến lược. Nó có thể trở thành một cuộc thương lượng rộng hơn về trách nhiệm đối với hàng loạt cuộc xung đột kéo dài nhiều thập kỷ.
Eo biển Hormuz trở thành tâm điểm
Eo biển Hormuz là một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Bất kỳ dấu hiệu gián đoạn kéo dài nào tại đây đều có thể tác động trực tiếp đến giá dầu, chi phí vận tải và lạm phát trên toàn thế giới.
Trong bối cảnh căng thẳng Mỹ – Iran gia tăng, thị trường năng lượng lập tức phản ứng.
Giá dầu Brent tăng khoảng 5% trong phiên giao dịch ngày thứ Hai, kết phiên gần mức 88 USD/thùng. Trong khi đó, hợp đồng tương lai dầu diesel tại châu Âu tăng hơn 10%.
Sự biến động không chỉ xuất phát từ những diễn biến tại Hormuz. Theo Bloomberg, các nhà máy lọc dầu tại Saudi Arabia, Libya và Nga cũng bị tấn công, làm gia tăng lo ngại về nguồn cung nhiên liệu trên thị trường quốc tế.
Điều này cho thấy thị trường năng lượng đang phải đối mặt với nhiều rủi ro cùng lúc.
Một sự cố đơn lẻ có thể tạo ra biến động ngắn hạn. Nhưng nếu nhiều cơ sở năng lượng và tuyến vận chuyển quan trọng cùng chịu ảnh hưởng, nguy cơ đối với nguồn cung toàn cầu sẽ lớn hơn đáng kể.
Iran đưa ra điều kiện ngược lại
Trong khi Washington tiếp tục gia tăng yêu cầu, Tehran cũng giữ lập trường cứng rắn.
Người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmail Baghaei cho biết việc mở lại eo biển Hormuz phụ thuộc vào việc Mỹ chấm dứt những hành động mà Iran coi là bất hợp pháp, dỡ bỏ phong tỏa và thực hiện các khoản bồi thường.
Điều này tạo ra một thế giằng co rõ rệt.
Mỹ yêu cầu Iran chịu trách nhiệm và bồi thường cho những thiệt hại mà Washington quy trách nhiệm cho Tehran.
Iran lại yêu cầu Mỹ thay đổi chính sách, chấm dứt các biện pháp gây sức ép và bồi thường cho Iran.
Khi hai bên đều đưa ra các điều kiện tiên quyết, khả năng đạt được một thỏa thuận nhanh chóng trở nên thấp hơn.
Đây cũng là lý do thị trường tài chính đặc biệt nhạy cảm với từng tuyên bố mới từ Washington và Tehran.
Tranh cãi về khoản quỹ 300 tỷ USD
Một điểm đáng chú ý khác là vấn đề bồi thường cho Iran.
Ông Trump khẳng định việc Mỹ bồi thường cho Iran chưa bao giờ được đưa ra thảo luận. Tuy nhiên, một bản ghi nhớ gồm 14 điểm hồi tháng 6 được cho là đã đề cập đến kế hoạch thành lập một quỹ trị giá 300 tỷ USD nhằm phục vụ chương trình phục hồi hậu chiến của Iran.
Sự khác biệt trong cách diễn giải này cho thấy các bên có thể đang nhìn nhận rất khác nhau về cấu trúc của một thỏa thuận tương lai.
Một quỹ phục hồi hậu chiến, nếu được thành lập, về lý thuyết có thể đóng vai trò như một công cụ tái thiết kinh tế. Nhưng câu hỏi quan trọng sẽ là nguồn tiền đến từ đâu, ai kiểm soát, điều kiện giải ngân như thế nào và liệu quỹ đó có được xem là một hình thức bồi thường hay không.
Đây có thể trở thành một trong những vấn đề khó nhất nếu Mỹ và Iran thực sự quay lại bàn đàm phán.
Trump nói Hormuz đã mở, nhưng thị trường vẫn lo ngại
Trong một tuyên bố hôm thứ Hai, ông Trump cho biết eo biển Hormuz “hiện đã mở” và nằm dưới sự kiểm soát của Mỹ.
Tuyên bố này phần nào nhằm gửi tín hiệu rằng Washington không muốn để tình trạng gián đoạn hàng hải kéo dài vô thời hạn.
Đáng chú ý, ông Trump đồng thời cho thấy Mỹ có thể tiếp tục sử dụng sức ép kinh tế thay vì tiến hành thêm các cuộc tấn công quân sự.
Nếu chiến lược này được duy trì, thị trường có thể bước vào một giai đoạn mới, trong đó các biện pháp trừng phạt, hạn chế thương mại và sức ép kinh tế đóng vai trò quan trọng hơn các hoạt động quân sự trực tiếp.
Tuy nhiên, điều đó không đồng nghĩa rủi ro đã biến mất.
Chỉ cần xuất hiện một sự cố mới tại Hormuz hoặc các cơ sở năng lượng trong khu vực, giá dầu có thể tiếp tục phản ứng mạnh.
Áp lực chính trị tại Washington gia tăng
Không chỉ đối mặt với Iran, chính quyền Trump cũng đang chịu sức ép chính trị trong nước.
Lãnh đạo phe Dân chủ tại Thượng viện Chuck Schumer cáo buộc ông Trump đã đưa Mỹ vào một cuộc chiến tranh bất hợp pháp và không có lối thoát.
Những tuyên bố như vậy cho thấy cuộc khủng hoảng với Iran đang trở thành một vấn đề chính trị lớn tại Washington.
Nếu xung đột kéo dài và giá năng lượng tiếp tục tăng, áp lực đối với chính quyền Mỹ có thể gia tăng. Giá dầu cao có khả năng ảnh hưởng đến chi phí nhiên liệu, vận tải và lạm phát, từ đó tác động đến tâm lý người tiêu dùng cũng như triển vọng kinh tế.
Đây là bài toán đặc biệt nhạy cảm đối với bất kỳ chính quyền nào.
Iran bổ nhiệm nhân vật cứng rắn
Tình hình càng trở nên phức tạp khi Iran bổ nhiệm Mohsen Rezaee làm người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao vào cuối tuần.
Rezaee được mô tả là một nhân vật có quan điểm cứng rắn và ủng hộ việc Iran duy trì quyền kiểm soát hoàn toàn đối với tuyến đường thủy chiến lược.
Việc lựa chọn một nhân vật có lập trường như vậy có thể được xem là tín hiệu cho thấy Tehran chưa sẵn sàng nhượng bộ dễ dàng trong các cuộc đàm phán.
Đồng thời, nó cũng khiến thị trường đặt câu hỏi về khả năng hai bên nhanh chóng tìm được tiếng nói chung.
Thị trường dầu mỏ đứng trước bài toán khó
Điều các nhà đầu tư quan tâm nhất lúc này không chỉ là những tuyên bố chính trị, mà là tác động thực tế đối với nguồn cung năng lượng.
Nếu Hormuz hoạt động bình thường, áp lực lên giá dầu có thể giảm.
Nhưng nếu hoạt động vận chuyển tiếp tục bị gián đoạn, thị trường sẽ phải tính đến một mức “phí rủi ro địa chính trị” cao hơn.
Giá dầu Brent tiến gần 88 USD/thùng là dấu hiệu cho thấy thị trường đã bắt đầu phản ánh những lo ngại này.
Nếu căng thẳng tiếp tục kéo dài, giá năng lượng cao có thể lan sang nhiều lĩnh vực khác của nền kinh tế, từ vận tải, sản xuất đến hàng tiêu dùng.
Ngược lại, nếu Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận thực chất, thị trường có thể nhanh chóng đảo chiều khi phần bù rủi ro địa chính trị được thu hẹp.
Một thỏa thuận nhanh ngày càng khó
Những diễn biến mới cho thấy triển vọng về một thỏa thuận nhanh chóng giữa Mỹ và Iran đang trở nên xa hơn.
Washington muốn đưa các yêu cầu bồi thường và trách nhiệm đối với nhiều cuộc xung đột vào chương trình nghị sự. Tehran lại yêu cầu Mỹ chấm dứt các biện pháp mà nước này coi là bất hợp pháp và thực hiện bồi thường.
Hai lập trường gần như đối nghịch.
Trong khi đó, thị trường năng lượng đang phải đối mặt với một loạt rủi ro từ Hormuz đến các cơ sở lọc dầu trong khu vực.
Với các nhà đầu tư, bài toán lúc này không đơn thuần là dự đoán giá dầu sẽ tăng hay giảm. Điều quan trọng hơn là theo dõi diễn biến thực tế của tuyến hàng hải, phản ứng của Mỹ và Iran, tình trạng nguồn cung và khả năng xuất hiện một kênh đàm phán mới.
Hormuz có thể mở cửa về mặt tuyên bố, nhưng để thị trường thực sự tin rằng rủi ro đã được kiểm soát, Washington và Tehran vẫn cần một thỏa thuận đủ rõ ràng và có khả năng thực thi.
Cho đến khi điều đó xảy ra, căng thẳng Mỹ – Iran nhiều khả năng vẫn sẽ là một trong những biến số địa chính trị quan trọng nhất đối với thị trường dầu mỏ và nền kinh tế toàn cầu.